निरामय_आरोग्यवर्धिनी - २

#निरामय_आरोग्यवर्धिनी -१ गृहपाठानुसार तुम्ही दिनचर्या लिहीली असेल हे या लेखात गृहीत धरले आहे. शक्यतो एक नविन वही घ्या व त्यावर दिनचर्या लिहा. ती वही पुढील बऱ्याच नोंदींसाठी वापरली जाणार आहे. ज्यांनी दिनचर्या लिहीली नसेल त्यांनी दिनचर्येचा गृहपाठ करावा आणि त्यानंतरच हा लेख वाचावा. माझ्या लेखांची मुळ प्रेरणा प्रत्येकाने त्याच्या आरोग्याचे पुर्ण ज्ञान, नियंत्रण, नियमन कुठल्याही बाह्य गोष्टींवर अवलंबुन न होता करावे हा आहे. त्याकरीता हा गृहपाठाचा खटाटोप प्रत्येक लेखात असणार. स्वतःची दिनचर्या तुम्ही कदाचित बऱ्याच वर्षांनी लिहीत असाल. हा तुम्ही स्वतःवर गुंतवलेला वेळ म्हणजे तुमच्या निरामय आरोग्याच्या दिशेने टाकलेले एक पाऊल आहे. दिनचर्या लिहील्यानंतर त्याचा तुम्हाला अभ्यास करायचा आहे. मी तुम्हाला मदत करेनच. परंतु हा स्वाध्यायाचा प्रयत्न आहे. लिहीलेली दिनचर्या तुम्ही पुढील एकदोन दिवसात बऱ्याच वेळा वाचा व त्यातील त्रुटी सुधारा (काही गोष्टी विसरल्या असतील त्या मांडा). मी सांगीतलेल्या मुद्द्यांवर तुमची दिनचर्या पुर्ण होत नसेल व काही महत्त्वाच्या बाबी तुम्हाला मांडायच्या असल्यास, तुम्ही त्या जरुर मांडा. मला हवे तर सांगा व आपण फाॅर्मॅटमधे शक्य त्या सुधारणा करुत. दिनचर्येचा आता तुम्ही शास्त्रोक्त अभ्यास करणार आहात. हो! तुम्ही तुमचे वैद्य / कोच होणार आहात. मी लागेल तिथे मदतीस तत्पर आहेच. दिनचर्येतील ज्या गोष्टींमुळे आपल्या (मानसिक, आहार, शारिरीक) स्वास्थ्याला फायदा होत आहे, त्या गोष्टींना पेन्सीलीने हायलाईट करा किंवा टिक करा. ज्या गोष्टी तुमच्या आरोग्याची हानी करीत आहेत, त्यांच्यासह लक्ष वळवा. त्यांना नियंत्रण घालण्या विषयी तुमचे विचार लिहा. मात्र असेच विचार लिहा जे तुम्हाला प्रत्यक्षात उतरवता येतील. खाली काही तर्क, तात्पर्य, विश्लेषण यांचे आखाडे मी तुम्हाला देत आहे. चला तर तुम्ही लिहीलेल्या दिनचर्येचे विश्लेषण करु या. 

1. स्क्रिनवरील वेळ: आपण कुठले व्हीडीयो पाहतो, कुठल्या पोस्ट वाचतो, कुठे आपल्याला फायदा होतो हे पहा. तुमचे ध्येय जर आरोग्याविषयी आहेत तर तुम्ही युट्युबवरील इतर व्हिडीओ पाहण्याऐवजी एखादे व्यायामाचे किंवा योगाचे निरुपण पहा. ज्यांना अध्यामाची गोडी आहे त्यांनी त्या अनुषंगाने सोशल मिडीयातली माहीती गाळत चला. जर फार वेळ जात असेल व उठल्यावर किंवा झोपी जातांनाचा हा वेळ असेल तर तो वेळ मोबाईल वापर टाळा. थोडक्यात वेळ कमी करुन तो आरोग्यात गुंतवता येतो का हे पहा. तुमचे इतर व्यासंग (कविता, ब्लॅाग, राजकिय पोस्ट) तुम्हाला कितपत पेलवतात ते पहा. नसतील पेलवत किंवा वेळ आरोग्यावर घालायची प्रबळ इच्छा असल्यास तात्पुरती का होईना पण व्यासंगाना वेसण घाला..  

2. काय खाता: मी ईथे फक्त सध्या विचार करण्यास सांगत आहे. कुठलाही आहारातील बदल करण्यास शिफारस करत नाही हे लक्षात ठेवा.  प्रत्येकाचा आहार हा त्याच्या मेटाबाॅलिझम (अन्नाचे उर्जेत रुपांतर करण्याचे) क्षमतेवर असतो. त्याची इतरांनी तुलना योग्य नाही.  आपल्या (असलेल्या) पथ्यांकडे काटेकोरपणे पहा. आहारामधे कुठले अन्न (ingredients पासुन) ताजे असते हे पहा. घरात शिळे अन्न उरणार नाही असे स्वयंपाकाचे प्रमाण करता येते का पहा. जेवणात ताकाचे प्रमाण वाढवतां येते का पहा. तुम्हाला या विषयावर भरपुर नेत्रदिपक काम करायचे आहे. अन्नात किती मीठ, साखर, तेल कमी करता येईल याचा विचार करा. अन्नात (कच्ची किंवा वाफवलेली) मोड आलेली कडधान्य किंवा स्नॅक्स म्हणुन कापलेले कच्चे काकडी, गाजर, मुळा किंवा बीट खाता येईल का पहा. घरात किती प्रकारची फळं येतात. त्यात वाढ करता येते का पहा. दररोज तुमच्या अन्नाचा एक भाग हा फळांवर येऊ शकतो का. आठवड्यांचा एक दिवस केवळ फलाहाराचा प्रयत्न करता येईल का ? ते पहा. किती प्रकारची पीठ घरात वापरता पहा, सातु, राजगीरा, भाकरी, नाचणी.... लाह्यांचे प्रमाण खाण्यात आहे का पहा. जंक फुड कुठले कुठले आणता पहा. त्यात कमी करता येईल का पहा?  आवळा, ओली हळद ह्याचा वापर होतो का? इतर वनौषधी यांचा वापर होत आहे का? चहा काॅफिचे प्रमाण कमी करता येते का विचार करा. (खास पुरुषांसाठी: )तुम्ही कधी स्वतः स्वयंपाक करण्याचा प्रयत्न करता का? आहारावर पुस्तक वाचता का?

3. पुस्तक वाचन: कुठली पुस्तक वाचता? वाचन वाढवता येईल का? त्यात मानसिक आरोग्य किंवा आहार किंवा शारीरीक आरोग्यावर पुस्तक वाचता येतील का? पुस्तक सध्या कुठल्या स्क्रीनवर वाचने टाळा. तुम्हाला स्क्रीन चा वेळ देखील कमी करायचा आहे ना?. प्रत्येकाने अवांतर वाचन (फेसबुक व्हाॅट्सॲपसोडुन) चार-पाच पानं तरी केलेच पाहीजे. हे सर्वात महत्वाचे आहे. कारण तुमचे आरोग्य तुम्ही घडवणार आहात. त्यासाठी लागणारी ज्ञानभंडार तुम्हालाच धुंडाळायची आहेत. स्वतः पुस्तकाची दुकानं गाठा.

4. टिव्ही: आपण टिव्हीवर घालवणारा वेळ आपल्याला आरोग्यवर्धनात मदत करतोय का? नसेल तर सरळ बंद करा. कुटुंबामुळे ते चुकवणे  जमत नसेल तर त्या वेळात इतर काम करा, वाचन करा, फिरायला जा. बघायचाच असेल तर आरोग्याविषयी, योगा अध्यात्मपर काही कार्यक्रम पाहता येतील का ? ज्या कार्यक्रमात तुमच्या मनात चिंता, द्वेष, अशांती, उदग्विन्नता वाढते असे कार्यक्रम मात्र बंद करण्याचा प्रयत्न करा. कारण आपल्याला मानसिक आरोग्य देखील ठीक करायचे आहे. माहीतीपर डाॅक्युमेंटरी पहा, नॅशनल जिओग्राफीक किंवा हिस्टरी सारखी चॅनल्स पहा. 

5. बाहेरील अन्न:  ह्यात ॲाफिस कॅंटिन मधले अन्न देखील सामिल आहे. तुम्हाला तुमच्या पोटात नेमकं काय जात आहे व त्याची गुणवत्ता काय आहे, हे माहीती असणे खुप आवश्यक आहे. त्यासाठी तुम्हाला तुमचे बाहेरील खाणे तुर्तास बंद किंवा कमीतकमी करणे भाग आहे. जेव्हा आपण आहारावर जाऊत तेव्हा तुम्हाला फायदे कळतीलच. 

6. कधी उठता कधी झोपता: आरोगी मनुष्याची पाऊल घड्याळाच्या काट्यापुढे पडत असतात. लवकर झोपुन लवकर उठण्याचे प्रयत्न केले तर तुम्हाला आरोग्यात गुंतवायला शिल्लक वेळ मिळणार आहे. ह्या झोपेच्या वेळांचे काही करता येते का पहा? प्रत्येकाची झोपेची गरज वेगवेगळी असते. आपण नंतर झोपेच्या गुणवत्तेवर काम करतांना झोप आपोआप कमी होईल. 

7. मानसिक आरोग्यासाठी काय करता: यात प्रचंड करण्यासारखे आहे. तुम्हाला सर्वप्रथम तुमच्या शरीराबाबतीत व मनात येणाऱ्या विचारांबाबतीत तसेच दोन्हींमधे होणाऱ्या बदलांबाबतीत संवेदनशील व्हायचे आहे. ध्यान, निसर्गसानिध्य, अनेक विविध प्रकार व स्वतःवर वेळ खर्च करुन ह्यात तुम्ही प्रगती करु शकतात. तुमचे स्वतःचे बदल सुचवणारे प्रॅक्टिकल विचार इथे मांडा. तुम्हाला काय करता येईल. अगदी एक किमी दुर असलेल्या कुठल्याही मंदीरात पायी जाऊन १० मिनीटं विना-व्यत्यय शांत बसुन आलात तरीही उत्तम. आपण यांवर सविस्तर चर्चा करणार आहोत. 

8. दिवसभराचे तुमचे मुड: हे निरीक्षण खुप महत्वाचे आहे. त्याची सांगड तुम्हाला तुमच्या त्याक्षणी चालणाऱ्या कामांशी किंवा खाणाऱ्या अन्नाशी किंवा इतर बाबींशी करायची आहे. इथे तुमचा शास्त्रज्ञ व गुप्तहेर दोन्ही जागा करा. त्यात काय बदल करु शकता पहा. कुठली चिंता तुम्हाला सतावते त्याचे विश्लेषण व त्यावर उपाय शोधा. सर्व काही कागदावर लिहुन काढा. 

9. शारीरीक संबंध: वैवाहीक जिवनात शारीरीक संबंधांतील सातत्य व गुणवत्ता हे तुमच्या नात्याचा व आरोग्याचा स्तर दर्शवतो. त्यात तुम्ही काही कमतरता आहे का शोधुन त्यावर अभ्यास करा. सध्या तुम्हाला मी फक्त विश्लेषण करण्यास प्रवृत्त करत आहे. जिथे शक्य आहे व तुमच्या स्किलसेटला साजेसे आहे तिथे ते उपाय लिहीत चला. प्रत्यक्षात ते उपाय उतरवायला अजुन वेळ आहे. ज्यांचे वैवाहीक जिवन सध्या active नसेल त्यांनी ह्यात काही करायची आवश्यकता नाही. 

10. छंद: तुमच्या आरोग्यात छंदांचे महत्व आहे. जुन्या छंदांना जे जबाबदाऱ्यांमुळे सुटलेत त्यांना उजाळा द्या. मनाला आनंद देण्यासाठी त्यांना सुरु करता येईल का पहा. ह्यात तुम्ही कुठले आरोग्यासंदर्भातील छंद सुरु करु शकता का? उदा: जवळचा स्विमिंग पुल किंवा ताईक्वांदो, कराटे किंवा बाॅक्सिंग किंवा सायक्लिंग किंवा गिर्यारोहण. पालकांनी विशेषतः स्त्रियांनी मुलांसोबत स्वतः न लाजता अशा क्लासला जाॅईन करावे. संगीतात रुची असणाऱ्यांनी त्यात काही क्लासेस करता येतील का पहा? विविध पाककलेचे क्लासेस ज्यात तुम्हाला आरोग्याविषयी माहीती मिळेल ते पहा. मुळात इथे तुमच्या संकुचित दृष्टीवर येणारी झापडं काढुन फेकायची आहेत. पहा काय सुचते?

11. गाडीचा वापर किती करता: हे आता तुम्ही निरीक्षण केल्यामुळे सांगु शकता की तुम्हाला काही ठिकाणी पायी जायला हरकत नाही. परंतु सवयीचा भाग म्हणुन आपण प्रत्येक ठिकाणी गाडी नेतो. शक्यतो दोन ते तिन किमी पर्यंतचा प्रवास पायी किंवा सायकलीवर करता येतो का पहा. आठवड्यात एखाद दिवस गाडी बंद ठेऊन सर्व व्यवहार करुन पाहता येतो का? 

12. व्याधी: तुमचे शरीराकडे लक्ष देणे सुरु झाले आहे. कारण तुम्ही त्याच्या विविध संवेदनांचा, मुडचा, अन्नाचा व इतर बाबींचा सखोल विचार करायला सुरवात केली आहे. आता तुम्ही तुमचे डाॅक्टर होऊन तुमच्या व्याधींचे निरीक्षण करणार आहात. त्या व्याधी शरीरास जडलेल्या (बीपी, मधुमेह, शस्त्रक्रिया, अपंगत्व...) आहेत का वर्षात काही वेळा येतात (फ्ल्यु, अस्थमा, सर्दी, खोकला, मायग्रेन...) ? दिनचर्येतल्या कुठल्या गोष्टींचा व्याधी मुक्तीसाठी किंवा बरी होण्यास फायदा होतो ते पहा. तिथे तुम्हास काही वेळ गुंतवता येईल का? जवळपास सर्व व्याधी उपचाराने बऱ्या करता येतात किंवा त्यांच्या सोबत समतेने स्थितप्रज्ञासारखे जगता येते. आपण शक्य त्या मार्गावर जाण्याचा प्रयत्न करणार. 

पुढील लेखात तुम्ही शरीराची यथाशक्ती माहीती घेणार आहात. त्यात विविध चाचण्या मोजमाप असतील. नंतर पुन्हा आपण दिनचर्येकडे वळुन आपली आरोग्याची शस्त्रक्रिया सुरु करणार आहोत. त्याबद्दल पुढील लेखात. 

*गृहपाठ* : 

तुम्ही लिहिलेली व समजुन घेतलेली दिनचर्या वरील विचाराअंती तुम्हाला व्यवस्थित लिहुन काढायची आहे.

ही दिनचर्या तुम्हाला तुमच्या जोडीदारासमोर (जोडीदार नसल्यास मित्र, भावंड, पालकांसमोर) मांडायची आहे. कारण मनुष्य हा समाजप्रिय, सहचर्याने जगणारा व एकमेकांवर माया करणारा आहे. हे चर्चेचे आमंत्रण मांडतांना तुम्ही एक काळजी घ्यायची आहे. ती म्हणजे, जोडीदाराची बडदास्त ठेवण्याची, त्यांना प्रसन्न ठेवण्याची. त्यासाठी तुम्ही चहा बिस्किटे किंवा फळं कापुन ठेवुनच त्यांना आमंत्रित करणार आहात. शक्यतो ही भेट घरात निवांत वेळेत झालेली बरी. ह्या भेटीसाठी त्यांना पुर्व कल्पना द्या व भेटीदरम्यान फोन व इतर व्यत्यय बंद करुन ठेवलेले उत्तम. अगदी सर्वात महत्वाची चर्चा आहे हे लक्षात असु द्या. हे नवऱ्याने बैठकीत बसुन बायकोला दिलेली “अगं इकडे ये बरं जरा” मधला प्रकार नकोय. तुमच्या मानसिक आरोग्यदायी जिवनाची ही पहीली पायरी आज तुम्ही चढता आहात. आजच्या संवादातुन तुमचे जोडीदारासोबत संबंध काही टक्के नक्कीच सुधारणार आहेत. (क्षणिक का असेना पण) सुधरणारे नाते ही मानसिक आरोग्याची पहीली खुण लक्षात ठेवा.  तुमच्या आरोग्यात व त्याच्या निरामय होण्यात तुम्ही तुमच्या जोडीदाराला भागीदार करीत आहात. तिथे जोडीदाराला मान देऊन सहभागाची विनंती यासाठी करायची की, तुमच्या दिनचर्येचा बराचसा भाग हा त्यांच्या जिवनशैलीने प्रभावित असतो. बऱ्याच वेळी तुम्ही जोडीदारास बाहेर जेवायची इच्छा आहे म्हणुन बाहेर जेवायला जातात. किंवा घरी जंक फुड खातात अवेळी मुव्ही पाहतात, जागतात. बऱ्याच वेळी तुमच्यामुळे त्यांना नको वाटत असले तरी खावे लागते. तसेच तुम्ही जसे कुटुंबासाठी धन कमावता, कष्ट करता तसेच आरोग्य कमावणे ही काळाची गरज आहे. चांगले आरोग्य तुम्हाला चांगला जोडीदार, पालक, मित्र बनवणार आहे. हे तुम्हाला कळायला व त्यांना पटवायला हवे. त्यांची मदत प्रचंड महत्वाची असते. त्यांनी दिलेले प्रोत्साहन चिरंतन टिकते व फळते. तुम्ही तुमच्यात घडवणारा बदल हा त्यांना तसेच पुर्ण कुटुंबाला फायद्याचा ठरणार आहे. ज्यांचा फायदा आहे त्यांना भागीदार करायलाच हवे की नाही? दिनचर्या सांगताना त्यांना हे पटवुन दिले पाहीजे की तुम्हाला तुमच्या आयुष्यात आरोग्याबाबतीत काही लक्षणिय बदल करायचे आहेत. त्यासाठी तुम्ही मदत/प्रोत्साहन मागत आहात. तुम्हालाच तुमच्या संकल्पांची वेळोवेळी ते आठवण करुन देणार आहेत. वेळप्रसंगी तुम्ही त्यांना ह्या संकल्पांसाठी तुमच्या मानगुटीवर बसायला सांगणार आहात. जोडीदाराबरोबर दिनचर्येची चर्चा करतांना त्यात प्रत्येक भागांवर तुमच्या विवरणानंतर जोडीदाराचे निरीक्षण विचारा. त्यांची मतं विचारात घ्या. कुठल्या भागात बदल केल्याने त्यांना पर्यायाने कुटुंबाला फायदा होईल विचारा. त्याची नोंद घ्या. जोडीदारास सांगा की ह्यात मला दिसणाऱ्या चुकांना मी दुरुस्त करण्यासाठी प्रयत्न करणार आहे त्यात त्याची मदत हवी आहे. एका आठवड्याचा वेळ घेत पुन्हा जोडीदाराबरोबर दिनचर्येतील सुधारणा करण्याचा भाग व त्याचे प्राधान्य कशास देणार हे ठरवा. पुढील भेटीपर्यंत तुम्हाला दिनचर्येवर काय बदल करायचे हे ठरलेले असेल. ते बदल करण्यासाठी मी तुम्हाला काही सल्ले वर दिले आहेतच. 

*गृहपाठाची रुपरेषा*: चर्चेची पुर्वमाहीती देणे व जोडीदाराची वेळ बुक करने. चर्चेत फळांची किंवा इतर आरोग्यदायी खाण्याच्या गोष्टी किंवा चहा किंवा ताक तयार करुन जोडीदारास आमंत्रण देणे. चर्चेत कुठलाही व्यत्यय/फोन नको. प्रत्येक दिनचर्येतील बाबीत सत्य पडताळणी व त्यावरील तुमचे विचार व सुधारणा. त्यावर तुमच्या जोडीदाराचे विचार. मदतीची अपेक्षा व कारणं समजाऊन सांगणे. लवकरच आरोग्यासंदर्भात पुर्ण योजनेसहीत मी पुन्हा चर्चा करेन असे वचन देणे. त्यासाठी स्वतःच्या शरीराची शक्य ती माहीती करुन घेईन हे देखील वचन देणे.

आरोग्यवर्धिनी सेवक

© राहुल करुरकर

निरामय_आरोग्यवर्धिनी - १

मी पुढील काही आठवडे उत्साही मित्रांच्या मदतीसाठी ब्लाॅग पोस्ट करणार आहे. हे निरामय_आरोग्यवर्धिनी ह्या हॅशटॅगसोबत टाकले जातील हे लक्षात असु द्या. नविन वर्षीच्या संकल्पांमुळे व्यायामावर सध्या बऱ्याच जणांचा भर दिसतोय. बऱ्याच लोकांचा विशेष जोर हा वजन कमी करणे किंवा पोट कमी करणे ईथे दिसतोय. त्यावर अनेक लोक मनापासून सल्ले देतायेत. अनुभव वाटतायेत. आनंद आहे. परंतु एक लक्षात ठेवा. प्रत्येक देह हा वेगळा असतो. त्याचा पिंड वेगळा. प्रत्येक उपायांना प्रत्येक शरीर सारखाच प्रतिसाद देईल असे नाही. त्यातल्यात्यात, एक तत्व लक्षात ठेवा. जर नियमित कानाकोपऱ्यातली धुळ काढली तर दिवाळीच्या सफाईला फार वेळ लागत नाही. तसेच जर तुमच्या शरीरावर मेद (चरबी) वर्षानुवर्ष जमु दिली, स्नायुंना घामाची सवय न ठेवता गरजेपेक्षा जास्त आराम दिला किंवा दिनचर्येचे बारा वाजवले तर तुमच्या शरीराला रुळावर यायला वेळ लागेल. तो शाश्वत बदल हा काही वर्षात येतो. कारण जुन्या सवयी जाऊन नविन सवयी रुळायला वेळ लागणारच. सर्वात आधी मला अमक्या महीन्यात तमके वजन करायचे हा प्रण मनातून काढुन टाका. कारण तसले प्रण/प्रतिज्ञा तुम्हाला अघोरी उपाय करायला भाग पाडतील. असे उपाय नियमित करता येत नसल्याने तुम्ही वजन कमी व पुन्हा जास्त होण्याच्या चक्रात अडकतात. तिथे केवळ निराशा हाती लागते. त्यात वरुन शरीराची नेहेमीकरता हानी होते. तुमच्या वजनाची तुमच्या वयानुसार किंवा ऊंचीनुसार अपेक्षा ठेवणेही पुर्णतः योग्य आहे असे नाही. कुणाची अंगकाठी वजनदार हाडांची असते कुणाच्या वजनात चरबीचे प्रमाण जास्त असते.  तसेच जी चरबी सगळ्यात आधी येते ती सगळ्यात शेवटी जाते. पोटावर चरबी आधी चढते. परंतु शरीर चरबी वापरतांना आधी  हातावरील, मग पाय/मांडी व नंतर पोटाच्या चरबीकडे मोर्चा वळवते. प्रत्येकाचा मेटाबाॅलिझम (अन्नाचे उर्जेत रुपांतर करण्याचा) रेट हा देखील वेगळा असतो.  त्यामुळे प्रत्येकाला लागणारी भुक व एकुण आहार हा देखील एकसारखा असु शकत नाही. सध्याची आरोग्यव्यवस्था ही सगळ्या सोम्यागोम्यांना एकाच मापाच मोजते. तुम्हाला सांगितली गेलेली रक्तदाबाची आवश्यक पातळी देखील तुमच्या शरीरासाठी अचुक नसुन ती एक रफ सरासरी रेंज आहे. त्या रेंज नुसार तुम्ही हायबीपी असुनही सुधृढ असु शकता. तेच गणित नाडी गतीचे किंवा हार्टबिटचे. हेल्थी बीपी, हार्टबीट, फॅट परसेंटेज हे डाॅक्टरांनी ठरवलेले सरासरी मापदंड असुन ते तुमच्या शरीराला फिट बसवण्याचा अट्टहास करु नका. सरासरी मधे प्रत्येक जीवाचा देह बरोबर मधे असला तरच उत्तम आरोग्य/ हेल्थी असे नाही. पुढील एक गोष्ट लक्षात असु द्या. तुमचे शरीर हे प्रचंड मेहनत करण्यास सशक्त आहे व निसर्गाने ते तसे घडवलेच आहे. सर्वात जास्त अजड (लवचिक) जगात देवाने काय निर्माण केले आहे तर ते मानवी शरीर. आणि सर्वात जास्त जडत्व/ताठर असलेले देवाने काय निर्माण केले आहे तर ते मन. होय मनाचे जडत्व सर्वात जास्त म्हणजे लवचिकपणा सर्वात कमी. त्याला वेसण घालुन नियंत्रणात ठेवणे याला पराकोटीचे कष्ट लागतात. परंतु तुमच्या दिनचर्येत अनुशासन (discipline) येण्यासाठी हे नियंत्रण आवश्यक आहे. शरीराची चालणारी हेळसांड दिनचर्येत अमुलाग्र बदल केल्याशिवाय थांबणे अशक्य आहे. 

आरोग्याच्या व्याख्येत मुळात तुम्ही तिन भाग करा. पहीला भाग हा मानसिक आरोग्याचा ठेवा. दुसरा भाग आहाराचा ठेवा. तिसरा भाग शारीरीक मेहनतीचा ठेवा. हे भाग मी त्यांच्या महत्वानुसार रचले आहेत. दिनचर्येचा सोपस्कार हा पहील्या भागात येणार आहे. पुढील ब्लाॅगमधे मी भागांच्या व्याख्या व अपेक्षा तसेच आत्मनिरीक्षणाचे विवरण करणार आहे. मुख्य हेतु हा आहे की तुम्ही स्वतःच्या आरोग्याबाबतीत आत्मनिर्भर व्हावे.  हा ब्लाॅग वाचल्यावर तुम्हाला एक गृहपाठ आहे. 

1. आपल्या दिनचर्येची सध्या असलेली रुपरेषा लिहुन काढा. त्यात तुम्ही किती वेळ स्क्रिनवर असता, काय खाता, कितीवेळ पुस्तक वाचता, किती वेळ टिव्ही पाहता, कोणते कार्यक्रम पाहता, बाहेर कितीदा जेवता (टेकअवे धरुन), कधी उठता, कधी झोपता, मानसिक आरोग्यासाठी काय साधना, काम, वाचन, योग... करता, तुमच्या दिवसभरात तुम्ही आनंदी केव्हा असता. दुःखी केव्हा असता. डिप्रेशन किंवा चिंतेचे सावट मनावर कधी येते हे लिहा. शारीरीक संबंध कितीदा ठेवतात. तुम्हाला असलेले छंद व त्यासाठी तुम्ही किती वेळ देतात. गाडीचा वापर किती करता (किती किमी पर्यंत पायी जाण्याची तयारी असते). तुम्हाला असलेल्या व्याधी, व्यसनं. ह्या गोष्टींची नोंद त्यात करा. साधारण २-३ पानांची रुपरेषा अपेक्षित आहे. 

पुढील भागात गृपमधे मी अजुन काही माहीती, सुचना व गृहपाठ देणार आहे. तुम्ही माझ्या ब्लाॅगचा लाइक करण्या पेक्षा जास्त प्रत्यक्षात उपयोग करणे मला अपेक्षित आहे. त्यासाठी प्रत्येक भागात दिलेला गृहपाठ हा महत्वाचा आहे. मुद्दामच ही लेखाची सिरीज  (गृहपाठाव्दारे)प्रात्यक्षिकं यांवर भर देणारी आहे. 

#क्रमशः

#निरामय_आरोग्यवर्धिनी

© राहुल करुरकर

10. Reduce external intoxicating food. Leverage internal energy to get high

.

There are three types of food in yogi’s philosophy. 

1. Tamasi

2. Rajasi

3. Satvik

Yogi endeavours to increase portion of Satvik food to maximum.  He then tries to fill in remaining part appropriately with other two (Tamasi & rajasi). There needs to be a separate chapter on food for yogi life but we will take just one cue from food here. The point of attention for this chapter is limited to intoxicating element in food. By and large the satvik food has least to none intoxicating elements. Let’s first understand and qualify intoxicating elements. Something that gives you high, reduces awareness of surrounding or own body and senses, makes you addict to it, makes you dependent on it. many of the problem for your body, you look at that substance as solution. Most of the time that reprieve provided by the external food is temporary. However, one continues to crave for it. Such food would be broadly qualified as external intoxicating food. Now let’s visit examples of what is intoxicating. Caffeine from coffee or similar chemical theanine from tea. Off course none of the herbal teas have such thing. Then all alcoholic or nicotine or tobacco products or drugs that give you high are external intoxicating elements. There will be many that satisfy criteria defined above. 

Yogi’s path to samadhi has important milestone of having developed highest form of awareness. Awareness about own body, surrounding atmosphere and people. Such awareness requires highest form of alertness and reflexes. Such awareness is also achieved by mediation which intern also gives you high (yes, you can get elated experiences via meditation). There are differences between this high and high activated by toxins. Yogic high keeps you alert while you are High and leaves you happy and energised once the effect of the experience recedes.  The awareness of senses and body is heightened. It is NOT possible to con/trick person into any morally wrongful act if person has achieved the high via Yogic means. However, consumption of intoxicating elements  temporarily lets you get high. Depending on the intensity of the toxics, You can easily be tricked into any immoral act or be cheated. In most cases, once the effect of the drug has receded, you will be down in energy level or feel depressed or develop headache. 

So far we have tried to understand qualifying criteria for external intoxicants, symptoms of post consumption and their diametrical opposite position to yogi lifestyle. 

The lasting effects of intoxicants is we develop insensitivity towards our senses. We become emotionally vulnerable. The sense of dependence prevails in many aspects of our life. We develop fear when denied access to these things and finally such person takes refuge in violence. You would chart on such a destructive path if you sticks to the intoxication and regresses into addiction. The other path of knowledge and meditation however, gives you those regular highs and after effects of energised body full of life. The fear slowly diminishes as person is able to empathise with his body and be sensitive to senses and it’s craving. Where there is knowledge of situation and consequences, there is no space for fear. Yogi thus become confident in his being. Steadily the control is established on the body and mind generates energy from its independence on any external energy inducers. It harnesses it’s internal energy and uses that to keep the flame of life on full throttle. We have already discussed in previous chapter on how yogi generate energy from the task by achieving resonance.  

Making sudden changes in life to completely eliminate intoxicants is hard. One must steadily reduce and remove as much toxic elements as he can. As our goal is to achieve awareness about minute details of the body, senses, mind and how they work intertwined with subconscious mind.

पकोडेपुराण

पकोडे विकणार्यांची आठवण मोदी सरकारने काढली व त्यांचा यथोचित सन्मान केला... त्यावर माझे पकोडे पुराण....

स्वातंत्र्यपुर्व काळातच काय पण पुराणात देखील पकोड्यांचे फार वरचे स्थान आहे. सुदाम्याने कृष्णासाठी पोहे नाही तर पकोडे आणले होते.... परंतु संस्कृतचे प्राकृत आणि मग मराठी होण्यात पकोडे शब्द चेपले आणि त्याचे पोहे झाले. 

शंकराचार्यांनी भजे ग़ोविन्दम हे लिहिलेच मुळी भज्याच्या प्रेमापोटी. रचनेमधे ग़ोविन्दाच्या आधी भज्याचे स्थान आहे हे वाचकांनी लक्षात घ्यावे. 

टिळकांनी जळजळीत लेख केसरी मध्ये लिहीले त्यात सर्वात प्रसिद्ध झालेला लेख “सरकारचे पकोडे ठिकाणावर आहेत काय?” हा टंकलेखनात चुक होऊन पकोड्याचे डोकं झाले. नेमकी त्यावेळी प्रिंटरुममध्ये देखील कामगार भजे खात होते. हा निव्वळ योगायोग नक्कीच नाही. ईंग्रजांनी भज्यांवर बंदी आणल्यावर “भजे खाणे हा माझा जन्मसिध्द अधिकार आहे, आणि ते मी खाणारच” ह्या लेखातून टिळकांनी सरकारची वामरंध्रातुन भजे खाल्यासारखी हवा काढली होती. ईंग्रजांनी भज्यांवर कर लावल्यावर गांधीजींनी देखील दांडी यात्रा काढून भजे उचलून सरकारचा विरोध केला होता. 

विवेकानंदांनी देखील पकोडे हे राष्ट्रनिर्माणाचे हत्यार आहे असे उद्गार काढले होते. “उठा, भजे खा, आणि राष्ट्र निर्माणाच्या कार्याला लागा.” आणखी एका सदग्रुहस्थांनी सांगीतलेच आहे की “तूच तूझ्या भज्यांचा शिल्पकार.”.....

इंदिरा गांधींनी जरी पकोड्यांचे व चहाचे राष्ट्रियकरण केले तरी सर्वांच्या घरात पकोडे आणि चहा पोहोचला तो जनभजेचहा योजनेतूनच. आज चहावाल्याचा मुलगा पंतप्रधान झाला आहे, उद्या भजेवाल्याचा झाल्याशिवाय रहाणार नाही. हे कळाल्यावर, राहुल गांधी या युवकाने भज्याचे दुकान ७ रेसकोर्स रोडवर टाकले असे पर्वा भजे बांधुन दिलेल्या पेपरात वाचले. मोदींनी मुसलमानांसाठी एका हातात कुराण आणि दुसऱ्याहातात बाँम्बच्या ऐवजी भजे घ्या असे सांगुन आपली कळवळ व्यक्त केली. भजे खाऊन (पोटात तयार) होणारा मानवी बाँम्ब हा समाजाचे नुक़सान अजीबात करत नाही तर रोजगारच वाढवतो.

.... इतिहासातून थेट जर तुम्ही वर्तमानात आले तर लक्षात येईल की भले तुमचे अपत्य इंजीनीयर, डाॅक्टर वा कुठलाही पदवीधर होवो.... त्याच्या काॅलेजातल्या आठवणी ह्या चहा किंवा भज्याच्या टपरीवरील अधिक खोलवर जातात.... बाकी कुठला विषय लक्षात राहील न राहील, पण त्या गाड्यांवरची भजी आणि चहा ह्यांचा समागम झाल्यावर घडणाऱ्या गप्पा आणि लागणारी तंद्री, पाहीले जाणारे स्वप्न, दररोज घडणारे प्लान... होणारी आणि चहावर मीटणारी भांडणं...अहाहा तो मार्ग भज्यांवरुन सरळ समाधीत कडे जातो. अगदी ओशोंनी त्यांच्या “पकोड्यातुन समाधीकडे” या पुस्तकात सांगीतले तसे..... नाही नाही.... तो भजीवाला भजी किंवा पकोडे नाही विकत.... तो बिझनेस देखील नाही करत..... तो निख्खळ आनंदाच्या आणि आठवणींच्या प्लेटस वाटत असतो....अगदी माफक दरात.....

त्यामुळे भज्यांना राष्ट्रीय पदार्थांचा मान दिला पाहीजे. आणि असा ब्रम्हानंद (पकोडे, भजे) स्वस्तात विकणाऱ्याला कोण, कसा आणि का हिणवणार.....? 

चला तर मग आपण भजे खाऊन राष्ट्रनिर्माणाला लागुया!

आपला भजेप्रेमी

राहुल करुरकर

शक्तिचा गुणाकार: योगरहस्य

आपण अनेकदा ऋषी, मुनी, योगी, राजे, संन्यासींच्या पौराणिक व ऐतिहासिक कथा ऐकतो. त्यात एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. ती म्हणजे, हे महात्मे अनेक वर्षे, अगदी १००,१५० वर्ष सहजतेने जगत असत. त्या संपुर्ण जगण्यात त्यांचे शरीर व मन हे देखील चिरतरुण मनुष्यासारखे असायचे. हे असे कसे बरं होत असेल? काय सिद्धी असेल ही? निसर्गनियमानुसार शरीराचा ऱ्हास होणारच. कारण शरीर नाशवंत आहे. योगी निसर्गनियमा विरुद्ध अजिबात जात नाहीत. किंबहुना योगी निसर्ग नियमाला अनुसरुन व निसर्गाला कुठलाही भुर्दंड न बसवता जगतात हे योगतत्व सांगतात. कृष्णाने गीतेत स्थितप्रज्ञाची लक्षण सांगतांना म्हंटलेच आहे, योगी झाडावरची फळ खाऊन भूक भागवतांना नुसता पोटाचा व भूकेचा विचार करत नाही. तो त्या झाडाचा देखील विचार करतो. तो आवश्यकतेपेक्षा जास्त अन्न ग्रहण करत नाही. मात्र आवश्यकतेतही तो निसर्गाचा ऱ्हास शक्य तितका टाळतो. कारण योगी हा स्वार्थाच्या पलिकडे जाऊन विश्वाचा विचार करतो. तर असा हा निसर्ग नियम प्रेमी स्वतःच्या शरीराबाबतीत निसर्गाशी प्रतारणा कसा काय करेल? माझ्या मते योगी योगविद्येव्दारे शरीराचा क्षय कमीतकमी करतो. जरी शरीर वरवर मांसाचा गोळा असले तरी जे आतलं चैतन्य त्या शरीराचा सारथी आहे ते चिरतरुण आहे. त्याची कास धरुन तो शरीराचा क्षय जवळपास नाहीसा करतो. योगी शरीराचे पुनर्जीवन तसेच शक्तीचं पुनर्भरण करु शकतो. योग्याच्या शरीराभोवती त्याच्या साधनेचे व शक्तीचे वलय असते. ते वलय त्याची सिद्धी अबाधित ठेवते. ह्या वलयामुळे त्यांच्या मनाला व शरीराला आराम करण्याची कमीतकमी गरज भासते. कारण योगीचे शरीर त्यांच्या कार्यातुनच उर्जा मिळवतात. हा उर्जेचा प्रवास योगी कसा हाताळतात हे आपण समजवुन घेण्याचा प्रयत्न करुत. 

सामान्य मनुष्य जेव्हा कुठलेही कार्य करतो, जसे घरकाम, बागकाम किंवा सामानाची खरेदी, यात तो सहजरित्या थकतो. अश्या कामातून थकणे हे आपण नैसर्गिक मानतो. परंतु जेव्हा एक योगी ही कामे करतो, तेव्हा त्याचे व्यक्तिमत्व तेवढेच टवटवीत, प्रफुल्ल, उर्जित असते. शरीराला थोडा थकवा आला जरी असेल तरी त्याची एकुण चैतन्य उर्जा अबाधित असते. त्यामागचे कारण नक्कीच योग्याची कार्यशैली असली पाहीजे. प्रत्येक कार्याचे निर्वहन करतांना, योगी त्याचे शरीर, इंद्रीय, मन, बुद्धी, आत्मा यात एकसुत्रता आणतो. या सर्वांचा योग करत तो प्रत्येक कार्य तडीस नेतो. जेव्हा तुमच्या व्यक्तिमत्वातील सर्व अंग (इंद्रीय, शरीर, मन, बुद्धी, आत्मा) एकरूप होतात तेव्हा तुम्ही स्वतः हातात घेतलेल्या कार्यात एकरूप होतात. त्या कार्याशी समरस होतात. ती समरसता सर्व बाजुने असते. वैचारीक, शारीरीक, मानसिक तसेच अध्यात्मिक पातळींवर ही समरसता, व योग घडत असतो. आता विचार करा, सर्वोच्च ध्यानाची परिभाषा तरी काय आहे? शरीर, मन, बुद्धी व आत्मा ह्यांचे एकमेकांना पूरक व समरस होणे. ह्याचाच अर्थ योगी प्रत्येक कार्यात ध्यान करत असतो असा काढला तर ते चुक ठरणार नाही. किंवा त्याची मानसिक स्थिती ध्यानाची असते असे आपण म्हणुया. योग्यास ध्यानासाठी डोळे बंद करुन, पद्मासनात दूर जंगलात बसणे आवश्यक नसते. तसे जंगलात पद्मासनात डोळे बंद करुन ध्यान केल्याचे फायदे आहेतच. आणि त्या मार्गात प्रगती कदाचित जास्त ही होत असेल. परंतु तश्याच वातावरणात ध्यान झाले पाहीजे ही अट योग्यांना लागु होत नाही. कारण त्याची साधना, ध्यान अविरत चालु असते. अगदी प्रत्येक कामात गुंतलेला असतांना देखील हे ध्यान चालुच असते. प्रत्येक संवादात व अभ्यासात योग्याची एकाग्रता व आकलनक्षमता प्रचंड असते. ध्यानस्थ अवस्थेत उर्जेचा संवेग हा सुगम व विनाअडथळा असतो. हा विना अडथळा शक्तीचा संवेग योग्याच्या कार्यात माहीती, ज्ञान, शांती ह्या गोष्टी विनारोध प्रवाहीत करतो. हा असा शक्तीचा प्रवाह तुम्हाला अनुनाद (रेसोनान्स) या प्रक्रियेत प्रस्थापित करतो. अनुनादचा अर्थ एखाद्या नादामध्ये समरस/एकरूप होणे. इंग्रजीत त्याला matching frequency व पर्यायाचे रेसोनान्स असे म्हणतात. परंतु योगाभ्यासात त्याला उर्जेचा किंवा शक्तीचा योग (union of energy) म्हणतात. हा योग तुमच्या भोवतालच्या वलयाचा, विचारांचा, भावनांचा, शरीराचा व क्रियेचा होतो. तुम्ही जर एखाद्या कार्यात एकाग्र, एकजीव, समरस झाला आहात, त्या कार्यात पुर्णपणे बुडुन गेला आहात तर तुम्ही अनुनाद साधला असे म्हणता येईल. आपण अनुनाद साधला आहे का ह्याची पडताळणी करण्याचे काही सोपे मार्ग आहेत. अनुनाद साधल्यावर तुम्हाला वेळेचे भान राहात नाही. अनेकदा कार्यात बुडुन गेल्यावर तुमच्या सभोवतीच्या वातावरणाचा विसर पडतो. शारीरीक कष्टाचा व अडचणीचा देखील विसर पडतो. तहानभूकेचा विसर पडतो. सभोवताली होणारा आवाज ऐकु येत नाही. एक महत्वाचे चिन्ह म्हणजे जेव्हा तुम्ही कार्य संपवतात किंवा त्या कृतीतून बाहेर पडतात, तुमची शक्ती व्दिगुणीत होते. चैतन्य व उर्जा अबाधित राहाते. त्याचा हा एक अर्थ आहे की कार्यात तुमचा गेलेला वेळ आनंदात गेला. थकलेल्या शरीरातही उर्जा व उत्साह कायम राहीला. त्या अनुनादामुळे योगी एका कामानंतर दुसऱ्या कामास अथक परिश्रम व एकाग्रतेने करीत तडीस नेतात. ती एकाग्रता साधनेतून येते. त्या साधनेत एक महत्वाचे अंग आहे ज्याचे योगी सतत चिंतन करतात. ते म्हणजे प्रत्येक कार्यात स्वत्वाचा भंग करणे. स्वत्व विसरणे. उदा: एखादा रिसेप्शनिस्टचा जाॅब करतांना तुम्ही स्वतःच्या घरच्या अडचणी व शारीरीक व्याधी यांना विसरुन प्रत्येकाचे प्रसन्न मनाने स्वागत करणे. येणाऱ्या प्रत्येक माणसाला आपलेसे करणे व हवी ती मदत करणे हे तुमचे आद्य कर्तव्य असले पाहीजे. इतर सर्व गोष्टींचा विसर पडला पाहीजे. आणखी एक प्रसंग म्हणजे शाळेत मुलांना शिकवणारा शिक्षक हा जर पुर्णपणे कथानकाशी समरस होऊन व त्या गोष्टीतला एक नट होत असेल तर शिकवण्यातील एकरूपता ही उच्चकोटीची होईल. विद्यार्थी व शिक्षक दोघांमध्ये एक शिकवण्या विषयी ओढ निर्माण होईल.गायक जेव्हा तासनतास एक राग आळवुन सराव करतो तेव्हा त्याचा सुर, इतर वाद्य एकजीव होतात, त्या परिश्रमातुन गायक मात्र तेजाळुन, प्रफुल्लीत होऊन निघतो. त्या सुरांच्या आराधनेत गायक स्वत्व विसरतो तेव्हाच हा अनुभव प्राप्त होतो. अशाप्रकारच्या वृत्तीमुळे अनुनाद (रेझोनान्स) तयार होतो. आणी मग प्रत्येक कार्यात तुम्हाला ध्यान केल्याचा अनुभव येतो. तुम्हाला ध्यानासाठी कुठल्याही गोष्टीवर किंवा स्थळावर विसंबून राहावे लागत नाही. ही बाब केवळ ताळमेळ जमवण्या पर्यंत नसते तर सर्व बाबींची एकरूपता किंवा योग करण्याची गरज असते. सैनिक जेव्हा मार्चिंग करत असतात किंवा पक्षी वेगवेगळे आकार करुन आकाशात बागडतात, तेव्हा हाच समरसपणा, एकरूपता दिसते. परंतु योगी मात्र ह्याच्याही पलीकडे जातो. तो एकटा असला तरी तो मन, बुद्धी, आत्मा व शरीर , याची एकरुपता साधतो. कार्याशी एकरुपता साधली की तुम्हाला ध्यानाचा अनुभव येतो. जेव्हा योगी कार्यात परमोच्च अवस्थेत जातो, तेव्हा तो रेझोनान्स साधतो. आणी ते कार्य एफर्टलेस (शक्तीचा अपव्यय न करता) पद्धतीने संपवतो. 

म्हणुन ट्रॅडीशनल पद्धतीने केलेले कार्य सामान्य मनुष्यास थकवते. परंतु तेच कार्य योगपद्धतीने केल्यास शक्तीचे अखंड स्त्रोत तुम्हाला गवसतात. अशाप्रकारे शक्तीचा उलगडा करणारे सर्व धागे जुळून आलेले दिसतात. आपण जाणले की रेझोनान्स हा शक्तीचा गुणाकार करतो. म्हणुन योगी सतत चैतन्याने प्रभावित व ओतप्रोत असतात. 

शेवटी, या शक्तीच्या गुणाकाराकरीता, काही सर्वसामान्यांसाठी असलेले मार्ग उध्रुत करुया. आपण छंद जोपासले पाहीजेत. जिथे आपण आपले चित्त एकाग्र करुन स्वतःला कार्यात एकरुप होण्याची सवय लावु शकतो. दुसरे म्हणजे सामाजिक कार्यात स्वतःचा मीपणा बाजुला ठेऊन कार्य करणे. श्रेय न घेता कार्यरत असणे. जमेल तसे, दिवसभरातील केलेल्या कामाचे तसेच घटनांचे देवाला समर्पण करणे. दिवसभरातील मिळवलेल्या सिद्धी, विकार, भावनांचे आघात किंवा आनंद या सर्व ईश्वर चरणी अर्पण करणे. कुठल्याही कामात पुर्णपणे मग्न असणे. त्यात मोबाईल, टिव्ही, कुठलाही व्यत्यय येऊ न देणे. मनाला वाचनाची आवड निर्माण करणे. कारण वाचनात मनुष्य एकटा असतो व तिथे विचारांचे चक्र योग्य दिशेस वळविण्याचे सामर्थ्य असते. असे काही प्रयोग दैनंदिन जिवनात करत आपण काही प्रमाणात शक्तीच्या गुणाकाराचा अनुभव घेऊ शकता. मात्र तृप्त अनुभवासाठी योगशिक्षणातील अ ते ज्ञ आत्मसात केलेच पाहीजेत. तिथे केवळ आसनं करुन भागणार नाही. चला तर मग आपणही ह्या शक्तीची आराधना करुन योगमार्गे तिचा गुणाकार करुया. 

॥हरी ॐ॥

राहुल करुरकर

karurkar@gmail.com

+४४-७९८९१६५६६९

लंडन

शक्तिचा गुणाकार : योगरहस्य

आपण ऋषी, मुनी, योगी, राजे, संन्यासींच्या अनेक पौराणिक व ऐतिहासिक कथा ऐकतो. त्यात एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते. ती म्हणजे, हे महात्मे अनेक वर्षे, अगदी १००,१५० वर्ष सहजतेने जगत असत. त्या संपुर्ण जगण्यात त्यांचे शरीर व मन हे देखील चिरतरुण मनुष्यासारखे असायचे. हे असे कसे बरं होत असेल? काय सिद्धी असेल ही? निसर्गनियमानुसार शरीराचा ऱ्हास होणारच. कारण शरीर नाशवंत आहे. योगी निसर्गानियमा विरुद्ध अजिबात जात नाहीत. किंबहुना योगी निसर्ग नियमाला अनुसरुन व निसर्गाला कुठलाही भुर्दंड न बसवता जगतात. कृष्णाने गीतेत स्थितप्रज्ञाची लक्षण सांगतांना म्हंटले आहे, योगी झाडावरची फळ खाऊन भूक भागवतांना नुसता पोटाचा व भूकेचा विचार करत नाही. तो त्या झाडाचा देखील विचार करतो. तो आवश्यकतेपेक्षा जास्त अन्न ग्रहण करतच नाही. मात्र आवश्यकतेतही तो निसर्गाचा ऱ्हास टाळतो. कारण योगी हा स्वतःच्या वर व पलिकडे जाऊन विश्वाचा विचार करतो. तर असा हा निसर्ग नियम प्रेमी स्वतःच्या शरीराबाबतीत निसर्गाशी प्रतारणा कसा काय करेल? माझ्या मते योगी योगविद्येव्दारे शरीराचा क्षय कमीतकमी करतो. जरी शरीर वरवर मांसाचा गोळा असले तरी जे आतलं चैतन्य त्या शरीराचा सारथी आहे ते चिरतरुण आहे. त्याची कास धरुन तो शरीराचा क्षय जवळपास नाहीसा करतो. योगी शरीराचे पुनर्जीवन तसेच शक्तीचं पुनर्भरण करु शकतो. योग्याच्या शरीराभोवती त्याच्या साधनेचे व शक्तीचे वलय असते. ते वलय त्याची सिद्धी अबाधित ठेवते. ह्या वलयामुळे त्यांच्या मनाला व शरीराला आराम करण्याची कमीतकमी गरज भासते. कारण योगीचे शरीर त्यांच्या कार्यातुनच उर्जा मिळवतात. हा उर्जेचा प्रवास योगी कसा हाताळतात हे आपण समजवुन घेऊत. 

सामान्य मनुष्य जेव्हा कुठलेही कार्य करतो, जसे घरकाम, बागकाम किंवा सामानाची खरेदी, यात तो सहजरित्या थकतो. अश्या कामातून थकणे हे आपण नैसर्गिक मानतो. परंतु जेव्हा एक योगी ही कामे करतो, तेव्हा त्याचे व्यक्तिमत्व तेवढेच टवटवित, प्रफुल्ल, उर्जित असते. शरीराला थोडा थकवा आला जरी असेल तरी त्याची एकुण उर्जा अबाधित असते. त्यामागचे कारण नक्कीच योग्याची कार्यशैली असली पाहीजे. प्रत्येक कार्याचे निर्वहन करतांना, योगी त्याचे शरीर, इंद्रीय, मन, बुद्धी, आत्मा यात एकसुत्रता आणतो. या सर्वांचा योग करत तो प्रत्येक कार्य तडीस नेतो. जेव्हा तुमच्या व्यक्तित्वातील सर्व अंग (इंद्रीय, शरीर, मन, बुद्धी, आत्मा) एकरूप होतात तेव्हा तुम्ही हातात घेतलेल्या कार्यात एकरूप होतात. त्या कार्याशी समरस होतात. ती समरसता सर्व बाजुने असते. वैचारीक, शारीरीक, मानसिक तसेच अध्यात्मिक पातळींवर ही समरसता, व योग घडत असतो. आता विचार करा, सर्वोच्च ध्यानाची परिभाषा तरी काय आहे? शरीर, मन, बुद्धी व आत्मा ह्यांचे एकमेकांना पूरक व समरस होणे. ह्याचाच अर्थ योगी प्रत्येक कार्यात ध्यान करत असतो. किंवा त्याची मानसिक स्थिती ध्यानाची असते असे आपण म्हणुया. योग्यास ध्यानासाठी डोळे बंद करुन, पद्मासनात दूर जंगलात बसणे आवश्यक नसते. तसे जंगलात पद्मासनात डोळे बंद करुन ध्यान केल्याचे फायदे आहेतच. आणि त्या मार्गात प्रगती कदाचित जास्त ही होत असेल. परंतु तश्याच वातावरणात ध्यान झाले पाहीजे ही अट योग्यांना लागु होत नाही. कारण त्याची साधना ध्यान अविरत चालु असते. अगदी प्रत्येक कामात गुंतलेला असतांना देखील हे ध्यान चालुच असते. प्रत्येक संवादात व अभ्यासात योग्याची एकाग्रता व आकलनक्षमता प्रचंड असते. ध्यानस्थ अवस्थेत उर्जेचा संवेग हा सुगम व विनाअडथळा असतो. हा विना अडथळा शक्तीचा संवेग योग्याच्या कार्यात माहीती, ज्ञान, शांती ही विनारोध प्रवाहीत करतो. हा असा शक्तीचा प्रवाह तुम्हाला अनुनाद (रेसोनान्स) या प्रक्रियेत प्रस्थापित करतो. अनुनादचा अर्थ एखाद्या नादामध्ये समरस/एकरूप होणे. इंग्रजीत त्याला matching frequency असे म्हणतात. परंतु योगाभ्यासात त्याला उर्जेचा किंवा शक्तीचा योग (union of energy) म्हणतात. हा योग तुमच्या भोवतालच्या वलयाचा, विचारांचा, भावनांचा, शरीराचा व क्रियेचा होतो. तुम्ही जर एखाद्या कार्यात एकाग्र, एकजीव, समरस झाला आहात, त्या कार्यात पुर्णपणे बुडुन गेला आहात तर तुम्ही अनुनाद साधला असे म्हणता येईल. आपण अनुनाद साधला आहे का ह्याची पडताळणी करायचे काही सोपे मार्ग आहेत. अनुनाद साधल्यावर तुम्हाला वेळेचे भान राहात नाही. अनेकदा कार्यात बुडुन गेल्यावर तुमच्या सभोवतीच्या वातावरणाचा विसर पडतो. शारीरीक कष्टाचा व अडचणीचा देखील विसर पडतो. तहानभूकेचा विसर पडतो. सभोवताली होणारा आवाज ऐकु येत नाही. एक महत्वाचे चिन्ह म्हणजे जेव्हा तुम्ही कार्य संपवतात किंवा त्या कृतीतून बाहेर पडतात, तुमची शक्ती व्दिगुणीत होते. चैतन्य व उर्जा अबाधित राहाते. त्याचा हा एक अर्थ आहे की कार्यात तुमचा गेलेला वेळ आनंदात गेला. काही कृतीत शरीर भले थकले असेल परंतु उर्जा व उत्साह कायम असेल. त्यामुळे योगी एका कामानंतर दुसऱ्या कामास अथक परिश्रम व एकाग्रतेने करीत तडीस नेतात. ती एकाग्रता साधनेतून येते. त्या साधनेत एक महत्वाचे अंग आहे ज्याचे योगी सतत चिंतन करतात. ते म्हणजे प्रत्येक कार्यात स्वत्वाचा भंग करणे. स्वत्व विसरणे. उदा: एखादा रिसेप्शनिस्टचा जाॅब करतांना तुम्ही स्वतःच्या घरच्या अडचणी व शारीरीक व्याधी यांना विसरुन प्रत्येकाचे प्रसन्न मनाने स्वागत करणे. येणाऱ्या प्रत्येक माणसाला आपलेसे करणे व हवी ती मदत करणे हे तुमचे आद्य कर्तव्य असले पाहीजे. इतर सर्व गोष्टींचा विसर पडला पाहीजे. आणखी एक प्रसंग म्हणजे शाळेत मुलांना शिकवणारा शिक्षक हा जर पुर्णपणे कथानकाशी समरस होऊन व त्या गोष्टीतला एक नट होत असेल तर शिकवण्यातील एकरूपता ही उच्चकोटीची होईल. विद्यार्थी व शिक्षक दोघांमध्ये एक शिकवण्या विषयी ओढ निर्माण होईल.गायक जेव्हा तासनतास एक राग आळवुन सराव करतो तेव्हा त्याचा सुर, इतर वाद्य एकजीव होतात, त्या परिश्रमातुन गायक मात्र तेजाळुन, प्रफुल्लीत होऊन निघतो. त्या सुरांच्या आराधनेत गायक स्वत्व विसरतो तेव्हाच हा अनुभव प्राप्त होतो. अशाप्रकारच्या वृत्तीमुळे अनुनाद (रेझोनान्स) तयार होतो. आणी मग प्रत्येक कार्यात तुम्हाला ध्यान केल्याचा अनुभव येतो. तुम्हाला ध्यानासाठी कुठल्याही गोष्टीवर किंवा स्थळावर विसंबून राहावे लागत नाही. ही बाब केवळ ताळमेळ जमवण्या पर्यंत नसते तर सर्व बाबींची एकरूपता किंवा योग करण्याची गरज असते. सैनिक जेव्हा मार्चिंग करत असतात किंवा पक्षी वेगवेगळे आकार करुन आकाशात बागडतात, तेव्हा हाच समरसपणा, एकरूपता दिसते. परंतु योगी मात्र ह्याच्याही पलीकडे जातो. तो एकटा असला तरी तो मन, बुद्धी, आत्मा व शरीर , याची एकरुपता साधतो. कार्याशी एकरुपता साधली की तुम्हाला ध्यानाचा अनुभव येतो. म्हणुन योग्याला ध्यानासाठी वेगळ्या सामग्री किंवा वातावरणाची गरज नाही पडत. जेव्हा योगी कार्यात परमोच्च अवस्थेत जातो, तेव्हा तो रेझोनान्स साधतो. आणी ते कार्य एफर्टलेस (शक्तीचा अपव्यय न करता) पद्धतीने संपवतो. शक्तीचा व्यय कमी होतो. म्हणुन ट्रॅडीशनल पद्धतीने केलेले कार्य सामान्य मनुष्यास थकवते. परंतु तेच कार्य योगपद्धतीने केले तर शक्तीचे अखंड स्त्रोत तुम्हाला गवसतात. अशाप्रकारे शक्तीचा उलगडा करणारे सर्व धागे जुळून आले आणी आपण जाणले की रेझोनान्स हा शक्तीचा गुणाकार करतो. म्हणुन योगी सतत चैतन्याने प्रभावित व ओतप्रोत असतात. लेखाच्या शेवटी रेझोनान्सवर आधारीत तिन छोट्या गोष्टी व सामान्य जिवनात योगशक्ती मिळवण्याचे काही उपाय ठेवत लेखास पुर्णविराम देऊ या. 

स्वामी विवेकानंद जेव्हा अमेरीकेत गेले तेव्हा तिथे त्यांचे विद्यार्थ्यी त्यांना एका शेतात घेऊन गेले. तिथे सर्व नेम लावण्याची स्पर्धा खेळत होते. सर्वांनी आग्रह केल्यावर, स्वामीजी देखील तयार झाले. स्वामीजींनी बंदुकीचा चाप ओढला आणी त्यांचा लागलेला अचूक निशाणा पाहुन सर्व आश्चर्यचकित झाले. निशानेबाजीत पुर्वीचा अनुभव आहे का याची विचारणा करता स्वामीजी उत्तरले: “मी बंदुक आयुष्यात पहील्याच वेळी हातात धरली आहे.” यांवर मात्र कोणाचाच विश्वास बसेना. स्वामीजींना परत निशाना लावण्यास विनंती केली. स्वामीजींनी पुन्हा बंदूकीचा चाप ओढला आणी गोळी पुन्हा अचूक निशाण्यावर लागली. दोन्ही वेळेस अचूक भेदले गेलेले वार पाहुन सर्वांनी स्वामीजींना याचे रहस्य विचारले. त्यावर स्वामीजींनी त्यांची योगसाधना हे रहस्य सांगीतले. योगसाधना त्यांना स्वत्व विसरुन कार्यात एकरुप होऊ देते. मग इतर कसलेही भान राहात नाही व नेम अचूक लागतो. 

आळंदीत विसोबा नावाचा कर्मठ ज्ञानदेवांचा विरोध करत होता. त्याने कुभांरांना ज्ञानदेवास मातीची भांडी न देण्याबाबतीत सज्जड दम दिला. ज्ञानेश्वरांच्या भावंडांना मांडे खाण्याची इच्छा झाली. त्या प्रबळ इच्छेखातर भांड्यांच्या अभावी, ज्ञानदेवांनी स्वतःची पाठ योगशक्तीने तापवली व त्यावर मुक्ताबाईने मांडे केले. ज्ञानेश्वर महान योगी होते. त्याच्या साधनेतुन प्राप्त झालेल्या शक्तीचा परिचय आपल्याला त्यांच्या अनेक कथांमधून दिसतो. मात्र मिळवलेली शक्ती ही तुमच्या कर्मानुसार गुणाकार करत जाते. ज्ञानेश्वरांनी संजीवन समाधी घेतली तेव्हा त्यांच्या चैतन्यरुपी शक्तीचा आळंदीत अजुनही वास व प्रभाव जाणवतो. हा योग शक्तीचा अनाकलनीय परिचय आहे.

एकदा विवेकानंदांना आजारी असतांना त्यांचे शिष्य शरदचंद्र भेटण्यास आले होते. विवेकानंद ब्रिटानियाच्या १२ एनसायक्लोपिडीयाचे वाचन करीत होते. ते पाहाता, शरदचंद्र म्हणाले “हा एनसायक्लोपिडीया वाचायलाच कीती तरी आयुष्य लागतील. हे एका आयुष्यात संपणारं काम नाही”. यांवर विवेकानंदांनी सांगितले “मी दहा खंड संपवलेत. हवेतर माझी परिक्षा घेण्यासाठी यातील काहीही प्रश्न विचार. पुढली दोन खंड ह्या आठवड्यात पुर्ण होतीलच.” विचारलेल्या सर्व प्रश्नांची योग्य उत्तरे देत विवेकानंदानी शरदचंद्रांना आश्चर्याचा धक्का दिला. नंतर विवेचन वाचतांना विवेकानंदांचे वाचनात ध्यान लागणे व एकरुप होत ज्ञान आत्मसात करणे हे अनेक ठिकाणी आढळते. 

वरील सर्व घटनांमधे ज्ञानेश्वर असोत वा विवेकानंद. प्रत्येकाने अनुनाद (रेझोनान्स) साधल्याने विवेकानंदांचा नेम लागला किंवा ज्ञानेश्वरांच्या पाठीत मांडे भाजण्याएवढी उर्जा निर्माण झाली अथवा विवेकानंदांनी अख्ख्या एनसायक्लोपिडीयाचे ज्ञान सहज ग्रहण केले हे साहाजिकच होते. हा तोच रेझोनान्स जो आपण ह्या लेखात चर्चेत घेतला. ही तीच शक्तीचा गुणाकार करण्याची योगी प्रवृत्ती, जीचा आपण मतितार्थ समजवुन घेतला.

शेवटी, या शक्तीच्या गुणाकाराकरीता, काही सर्वसामान्यांसाठी असलेले मार्ग उध्रुत करुया. आपण छंद जोपासले पाहीजेत. जिथे आपण आपले चित्त एकाग्र करुन स्वतःला कार्यात एकरुप होण्याची सवय लावु शकतो. दुसरे म्हणजे सामाजिक कार्यात स्वतःचा मीपणा बाजुला ठेऊन कार्य करणे. श्रेय न घेता कार्यरत असणे. जमेल तसे, दिवसभरातील केलेल्या कामाचे तसेच घटनांचे देवाला समर्पण करणे. दिवसभरातील मिळवलेल्या सिद्धी, विकार, भावनांचे आघात किंवा आनंद या सर्व ईश्वर चरणी अर्पण करणे. कुठल्याही कामात पुर्णपणे मग्न असणे. त्यात मोबाईल, टिव्ही, कुठलाही व्यत्यय येऊ न देणे. मनाला वाचनाची आवड निर्माण करणे. कारण वाचनात मनुष्य एकटा असतो व तिथे विचारांचे चक्र योग्य दिशेस वळविण्याचे सामर्थ्य असते. असे काही प्रयोग दैनंदिन जिवनात करत आपण काही प्रमाणात शक्तीच्या गुणाकाराचा अनुभव घेऊ शकता. मात्र तृप्त अनुभवासाठी योगशिक्षणातील अ ते ज्ञ आत्मसात केलेच पाहीजेत. तिथे केवळ आसनं करुन भागणार नाही. चला तर मग आपणही ह्या शक्तीची आराधना करुन योगमार्गे तिचा गुणाकार करुया. 

राहुल करुरकर

karurkar@gmail.com

+४४-७९८९१६५६६९

लंडन

8. Optimise energy by tapping into resonance

In many old stories about monks and Yogi, you may have found that they lived easily beyond 100 or 150 years age, with absolute young and working body and mind. How could that happen? Since it’s a body, it must deteriorate and perish. It is a law of nature. Yogi being the persuader of aligning life to the nature, would surely not go against the law of nature. But he can reduce the decay to the minimal. And he can also rejuvenate the body and replenish the energy. Yogi have phenomenal amount of energetic persona. They rest very rarely. That is because they can redraw energy from their actions, work, engagements. Lets understand this concept little deeper. When we exercise or work in garden or say do shopping of grocery or travel, we obviously get tired. And it is natural. However, when Yogi performs these actions, he will be still as fresh as he was before or at least very little tired as compared to an ordinary person. Yogi’s body may require some rest or may be tired but his energy levels are absolutely intact. The difference lies in his ability to engage his mind, matter(brain & body) & soul in all actions he performs. What happens when you are engaging all levels of your identity? You are unifying yourself with the action and becoming one with it in thought, action as well as identity. It is here Yog defines the state of meditation. Yes Yogi meditates when he is performing any action. He doesn’t need to stay as recluse banished in forest or mountain with eyes closed and legs  in lotus position. Off-course doing it that way when situation allows enhances your progress. But that is not a constraint for meditation for an  advanced yogi. He is meditating every moment. His focus is the highest and so is the absorption capacity when he is involved into conversation or learning activities. The flow of energy is smooth when you are meditating. That smoothness of the flow carries information, knowledge and calmness without friction or any loss. The smoothness of the flow of energy allows the entry to the realms of resonance. In purely scientific term, Resonance is an act of matching the frequency. But in yogic term resonance is union of energy. Union of magnetic field, union of thoughts, union of emotion and off-course action. So if you be one with action and are completely subdued in your task at hand, you will have experienced resonance. There are some signs of that. E.g. you lose the track of time. You lose sometimes connection with surrounding and many times you become oblivious  to the discomfort of body, cloths, hunger, thirst, noise around you, surrounding weather. Another sign is you come out rejuvenated out of the process. Which means you enjoyed your time. You are high on energy or at least intact. Body may be tired but energy is high. That situation allows you to jump on another work without any rest and still perform. That focus comes with concentration but that’s not all. It comes with another important factor of Yogi prerequisite. That is dissolving your identity in pursuit of being one with the work. E.g. when working in a job at reception, you welcome everyone with same vigour and hospitality and make everyone at ease, loved and cared. That should become your earnest desire, forgetting your own headache or cold or some mental tensions. Another place would be Teaching a class any subject where you pour your heart in it and explain kids and interact with them as you are one of the characters in the subject . Making it lively and interactive. The subject should leave involved teacher and student to desire that period should not end. That kind of engagement is striking resonance with the job at hand. Once that level of union is achieved, you can benefit from meditation from that moment. You no more need special arrangements. This is next level to  team work or synergy. When you see a company of soldiers marching past in synergy or birds flying in a sequence that drives synergy or group of people doing together a social or community work. All these examples are of synergy and to some extent forgetting self by identifying with group. Such act of synergy also creates and multiplies surge in energy and output. Yogi can achieve such positive energy surge even when engaged alone. He can go beyond synergy and strike resonance with the task itself. This gives him the same state of meditation as he would get sitting in cave alone in lotus position with eyes closed. Now when you are into such a deep-trans, you are bound to have very efficient mind, brain and body co-ordination. And such highly co-ordinated involvement will obviously optimise your effort and energy. A body in deep-trans or meditating or in union with acts it is performing I.E. resonating, will rejuvenate or generate energy. So traditionally a task or job can be draining your energy and be tiring. When done in a way Yogi does, it can be rejuvenating. So now all dots tie in together to explain how Yogi have always been bustling with high energy and having highest quality yield in their tasks. To end the chapter, I will summarise an example of such highest yield. Swami Vivekananda in USA during his famous tour visited a farm. People there were playing a game with guns to hit the target. They invited Swamiji to try hands on gun. Swamiji reluctantly tried and aimed at the target and hit it absolutely bang on precision. Everyone cheered and asked if Swamiji was professional shooter. Vivekananda politely explained that this is the first time he is holding gun in his hands. People in complete disbelief asked him to try again. Swamiji hit the target with repeat precision second time. Then Swamiji explained, it’s his meditation that is aiding here to produce such enhanced result. Vivekananda was able to dissolve himself, ignore all noise around and focus his mind and align his senses and body to perform the action of shooting to generate same union or resonance that we discussed in above chapter.